KHÁC NHAU MÀ VẪN THUỘC VỀ NHAU…
Chúng ta không tự chọn nhau. Không ai biết trước mình sẽ cùng ai chia sẻ bữa ăn, lời kinh, công việc, niềm vui hay những ngày mỏi mệt. Thế nhưng, năm tháng trôi qua, chúng ta vẫn cùng sống dưới một mái nhà, chung bước trên hành trình Thiên Chúa dẫn đưa. Đó có lẽ là mầu nhiệm âm thầm của đời thánh hiến: được thuộc về một gia đình không do mình lựa chọn, để học cách yêu thương cả những người không phải lúc nào cũng hợp với mình.
Mỗi chị em bước vào cộng đoàn với một thế giới riêng, được hình thành từ nếp nhà, những trải nghiệm, niềm vui và cả những tổn thương chưa dễ gọi thành lời. Có người thẳng thắn bày tỏ suy nghĩ, có người cần thời gian để mở lòng; có người thích sự rõ ràng, nhanh chóng, có người thận trọng cân nhắc; có người trao gửi tình cảm qua lời nói, có người lặng lẽ quan tâm bằng những việc làm nhỏ bé. Khi những khác biệt ấy cùng hiện diện trong đời sống chung, va chạm là điều khó tránh khỏi.
Sống với những khác biệt không chỉ là thử thách trong tương quan, mà còn là một câu hỏi của đức tin: Chúng ta có nhận ra Thiên Chúa nơi người chị em không giống mình không? Chúng ta đón nhận cộng đoàn như vốn có, hay chỉ mong muốn một cộng đoàn phù hợp với hình dung của riêng mình? Trong cuốn Life Together, Dietrich Bonhoeffer nhắc nhở rằng khi lý tưởng về cộng đoàn lấn át chính cộng đoàn thực tế, chúng ta có thể vô tình làm tổn thương điều mình mong vun đắp. Đôi khi, điều cản trở tình yêu không chỉ là những giới hạn của người chị em, mà còn là khoảng cách giữa con người thật của chị và hình ảnh chúng ta muốn chị trở thành.
Thiên Chúa không quy tụ chúng ta để tạo nên những con người giống nhau, nhưng để cùng nên một trong Đức Kitô giữa những khác biệt không thể xóa nhòa. Hành trình hiệp nhất ấy bắt đầu khi chúng ta không còn xem sự khác biệt là điều cần loại bỏ, nhưng biết đón nhận nó như một lời mời gọi mở rộng con tim và trưởng thành hơn trong tình yêu.
Khác biệt: một ân huệ cần được khám phá
Chúng ta thường dễ gần những người cùng cách nghĩ, sở thích và nhịp sống với mình. Sự tương đồng đem lại cảm giác được thấu hiểu, nhưng chưa hẳn giúp chúng ta trưởng thành. Một cộng đoàn chỉ gồm những người hợp ý nhau có thể ít va chạm, nhưng chưa chắc đã đủ rộng mở để đón nhận sự phong phú Thiên Chúa muốn trao ban.
Thánh Phaolô ví cộng đoàn như một thân thể gồm nhiều chi thể, mỗi chi thể đảm nhận một chức năng riêng, và chính sự đa dạng ấy làm nên sức sống của toàn thân (x. 1 Cr 12,12-27). Thánh Tôma Aquinô cho thấy sự thiện hảo của Thiên Chúa được phản chiếu qua muôn loài khác biệt; không một thụ tạo riêng lẻ nào có thể diễn tả trọn vẹn sự phong phú ấy (Summa Theologiae, I, q. 47). Thánh Catarina Siena cũng nhấn mạnh rằng Thiên Chúa ban những ân huệ khác nhau để con người cần đến nhau và học cách yêu thương nhau (Đối thoại, chương 7).
Nhìn như thế, khác biệt không chỉ là điều cần chấp nhận, mà còn giúp chúng ta nhận ra những giới hạn của bản thân và khám phá giá trị nơi người khác. Người cẩn trọng giúp cộng đoàn tránh những quyết định vội vàng; người năng động khơi mở sáng kiến; người trầm lặng đem lại chiều sâu; người thực tế giúp biến dự định thành hành động cụ thể. Mỗi khả năng đều có thể trở thành món quà khi được đặt trong tinh thần phục vụ.
Tuy nhiên, chúng ta vẫn dễ xem điều không giống mình là điều không đúng. Chị nói thẳng, chúng ta cho là thiếu tế nhị; chị cần thêm thời gian, chúng ta nghĩ chị chậm chạp; chị làm theo cách khác, chúng ta vội kết luận chị thiếu tinh thần hợp tác. Từ một biểu hiện riêng lẻ, chúng ta dễ đưa ra phán đoán về cả con người, thay vì tìm hiểu điều gì thực sự nằm phía sau cách nghĩ và hành động của chị
Hiệp thông bắt đầu khi chúng ta thôi lấy bản thân làm thước đo duy nhất của điều hợp lý hay tốt đẹp. Khác biệt tự nó chưa đương nhiên trở thành ân huệ; nhưng khi được đón nhận trong sự thật và đức ái, nó có thể mở rộng tầm nhìn, thanh luyện cách nghĩ và giúp chúng ta bổ túc cho nhau. Nhờ đó, điều người này còn thiếu có thể được người kia bù đắp, điều người này chưa nhận ra có thể được người kia soi sáng. Chính trong sự bổ túc ấy, cộng đoàn dần trở thành nơi mỗi người vừa trao tặng những gì mình có, vừa khiêm tốn đón nhận những gì mình cần.
Khi khác biệt chạm đến chúng ta
Có những người chúng ta dễ cảm thông, nhưng cũng có người chỉ một lời nói hay cử chỉ nhỏ đã khiến lòng nặng trĩu. Một lời góp ý có thể khiến chúng ta cảm thấy bị phủ nhận; một quyết định trái ý khơi lên sự bực bội; một thói quen lặp đi lặp lại dần bào mòn lòng kiên nhẫn. Đôi khi, phản ứng bên trong mạnh hơn nhiều so với sự việc bên ngoài.
Trước những tình huống ấy, chúng ta thường tự hỏi: Chị đã làm gì khiến mình khó chịu? Câu hỏi này cần thiết, nhưng chưa đủ. Chúng ta còn cần lặng lại để nhận ra: Điều gì nơi mình đang bị chạm đến? Khi cảm thấy bị đe dọa, chúng ta có thể chống trả, né tránh hoặc thu mình. Có khi, chúng ta tưởng mình đang nhẫn nhịn, nhưng thực ra chỉ muốn tránh né đối thoại; nghĩ mình không chấp nhặt, nhưng vẫn âm thầm ghi nhớ lỗi lầm của người khác; cho rằng lòng mình bình an, trong khi sự khép kín đang dần lớn lên.
Đằng sau nhu cầu được lắng nghe có thể là nỗi sợ không được coi trọng; đằng sau sự khó chịu khi người khác làm trái ý có thể là mong muốn kiểm soát; và đằng sau thái độ lạnh nhạt đôi khi là nỗi buồn chưa được giãi bày. Không phải mọi phản ứng đều bắt nguồn từ những tổn thương sâu xa, nhưng việc nhận diện cảm xúc giúp chúng ta phân biệt sự việc thực tế với ý nghĩa mình gán cho nó. Nhờ vậy, chúng ta có thể hiểu rõ lòng mình trước khi vội vàng kết luận về người khác.
Trong cầu nguyện, nhìn lại bản thân cũng là một phần của hành trình hoán cải. Chúng ta không chỉ xin Chúa thay đổi người khiến mình khó chịu, mà còn xin Ngài soi sáng những cố chấp, tự ái và nhu cầu được công nhận nơi mình. Có những điều nơi người khác cần được góp ý và điều chỉnh; cũng có những điều trong lòng chúng ta cần được chữa lành và thanh luyện. Hoán cải không có nghĩa là mọi khác biệt đều biến mất, nhưng là học cách đón nhận chúng với một con tim tự do hơn, để những phản ứng nhất thời không lấn át tình yêu và những bất đồng không làm tổn thương sự hiệp nhất.
Nhìn nhau bằng ánh mắt của Đức Kitô
Nhận ra những giới hạn của bản thân mới chỉ là bước khởi đầu. Đời sống huynh đệ còn mời gọi chúng ta nhìn vượt lên những gì người khác biểu lộ bên ngoài, để đón nhận mầu nhiệm của một con người được Thiên Chúa yêu thương. Trong thông điệp Deus caritas est (số 18), Đức Bênêđictô XVI nhấn mạnh rằng nhìn người khác bằng ánh mắt của Đức Kitô giúp chúng ta trao ban cho họ nhiều hơn những gì họ cần về phương diện vật chất. Ánh nhìn ấy không phủ nhận những giới hạn của người chị em, nhưng không để một khuyết điểm hay một lần vấp ngã định nghĩa toàn bộ con người chị.
Người nóng tính không chỉ là người dễ làm tổn thương người khác; người ít nói cũng không đơn thuần là người khó gần. Mỗi chị em đều mang theo một câu chuyện riêng, những trải nghiệm và tâm tư mà chúng ta không thể thấu hiểu trọn vẹn. Đón nhận chị như chính con người chị đang là, theo tinh thần của Vita consecrata (số 42) của thánh Gioan Phaolô II, không có nghĩa là biện minh cho mọi hành vi hay phủ nhận nhu cầu đổi thay. Đó là biết bắt đầu từ thực tại của người chị em, thay vì áp đặt lên chị hình mẫu do mình mong muốn.
Mỗi người có nhịp độ trưởng thành riêng. Linh đạo Đaminh mời gọi chúng ta giữ sự quân bình giữa chân lý và lòng thương xót, giữa lòng yêu mến con người và trách nhiệm giúp nhau tiến bộ. Tu Luật thánh Augustinô cũng nhắc nhở về một tình yêu chân thành và có trách nhiệm: không làm ngơ trước điều gây tổn hại, nhưng cũng không vì bảo vệ điều đúng mà đánh mất lòng nhân hậu.
Vì thế, yêu thương có lúc là kiên nhẫn chờ đợi, có lúc là can đảm góp ý cách chân thành; có khi đòi hỏi cả cộng đoàn cùng phân định hoặc thiết lập những giới hạn cần thiết để bảo vệ mọi người. Điều cốt yếu không phải là tránh mọi va chạm, nhưng là biết nói lên sự thật mà không hạ thấp người khác, khuyến khích đổi thay mà vẫn tôn trọng phẩm giá của họ. Lòng thương xót không loại trừ sự thật, và sự thật không bao giờ là lý do để chúng ta ngừng yêu thương.
Cùng đi trên những nhịp bước khác nhau
Có thể sống chung một mái nhà mà không thực sự sống cùng nhau. Chúng ta vẫn gặp gỡ trong giờ kinh, dùng chung bữa ăn, chu toàn công việc, nhưng những tâm tư sâu kín lại dần trở nên xa lạ. Huấn thị Đời sống huynh đệ trong cộng đoàncảnh báo nguy cơ các thành viên sống những cuộc đời song song khi thiếu đối thoại và lắng nghe (số 26, 32). Cộng đoàn không chỉ suy yếu vì những xung đột lớn, mà còn bởi những khoảng cách âm thầm ngày càng rộng: chúng ta ít hỏi han, ngại giải thích và dần mất đi niềm tin rằng những tương quan rạn nứt vẫn có thể được hàn gắn.
Hiệp thông đòi hỏi nhiều hơn sự hiện diện bên cạnh nhau. Đó là thái độ sẵn lòng bước vào thế giới của người khác với sự tôn trọng và cởi mở, để lắng nghe những điều mình chưa hiểu, nhận ra những góc nhìn mình chưa thấy. Trong tiến trình hiệp hành, Đức Phanxicô nhấn mạnh rằng lắng nghe là một hành trình học hỏi, trong đó mọi người đều có điều để trao ban và đón nhận (Bài giảng khai mạc kỷ niệm 50 năm thành lập Thượng Hội đồng Giám mục, năm 2015). Người cao niên vẫn có thể học hỏi nơi người trẻ; người đảm nhận trách nhiệm vẫn cần lắng nghe những người chịu tác động từ các quyết định của mình. Lắng nghe không có nghĩa là phải đồng ý, nhưng đòi hỏi chúng ta hiểu điều người kia thực sự muốn diễn đạt trước khi đưa ra phán đoán.
Cùng đi với nhau còn là biết tôn trọng nhịp bước của mỗi người. Người cần thêm thời gian không nhất thiết là người thiếu thiện chí; sự thận trọng của chị đôi khi giúp cộng đoàn nhận ra những điều đã bị bỏ sót. Tuy nhiên, hiệp thông không đồng nghĩa với việc trì hoãn mọi quyết định hay đòi hỏi sự đồng thuận tuyệt đối. Cộng đoàn vẫn cần những nguyên tắc rõ ràng, tinh thần trách nhiệm và khả năng quyết định đúng lúc. Ngay cả khi không thể đáp ứng mọi mong muốn, chúng ta vẫn có thể đối xử với nhau bằng sự tôn trọng, giải thích những điều cần thiết và cùng có trách nhiệm với quyết định chung.
Thánh Phaolô nhắn nhủ: “Mỗi người đừng chỉ tìm lợi ích cho riêng mình, nhưng hãy tìm lợi ích cho người khác nữa” (Pl 2,4). Yêu thương đôi khi là điều chỉnh cách làm để chị em có thể tham gia; đôi khi là chấp nhận một phương án không hoàn toàn như ý vì lợi ích chung; cũng có khi là can đảm lên tiếng trước những điều chưa phù hợp. Tình huynh đệ được vun đắp qua những lựa chọn bình dị mỗi ngày: tiếp tục lắng nghe khi lòng đã mệt mỏi, chủ động làm hòa khi tự ái còn vướng mắc, giữ sự tôn trọng ngay cả trong bất đồng.
Một lòng một ý không có nghĩa là mọi người phải suy nghĩ giống nhau, nhưng là cùng hướng về điều thiện hảo, cùng tìm kiếm ý Chúa và lợi ích chung, đồng thời sẵn lòng điều chỉnh bản thân để xây dựng cộng đoàn. Chúng ta có thể khác nhau trong cách nhìn mà vẫn cùng nhau tìm kiếm chân lý; có thể bước đi với những nhịp độ riêng mà không bỏ lại nhau phía sau. Hiệp thông không đòi mọi người bước đi như nhau, nhưng mời gọi mỗi người kiên nhẫn đồng hành để tất cả cùng tiến bước trên một hành trình.
Chân thành trong sự thật và đức ái
Đón nhận những khác biệt không có nghĩa là bỏ qua mọi chuyện để duy trì vẻ bình yên bên ngoài. Có những tổn thương cần được gọi tên, những hiểu lầm cần được tháo gỡ; nếu cứ kéo dài trong im lặng, chúng có thể khiến các tương quan ngày càng xa cách. Thánh Phaolô mời gọi chúng ta sống sự thật trong tình bác ái (x. Ep 4,15). Sự thật thiếu bác ái có thể trở thành lời nói gây tổn thương và hạ thấp người khác; bác ái thiếu sự thật lại dễ dung dưỡng những điều cần được sửa đổi. Tu Luật thánh Augustinô nhấn mạnh trách nhiệm sửa lỗi huynh đệ: không thờ ơ trước điều sai trái, nhưng giúp người chị em nhận ra và điều chỉnh bằng thái độ thích hợp.
Một lời góp ý dù đúng vẫn có thể gây tổn thương nếu được nói không đúng lúc hoặc thiếu tế nhị. Vì thế, trao đổi riêng với người liên quan thường khôn ngoan hơn đưa vấn đề ra trước nhiều người. Thay vì quy kết tính cách hay suy đoán động cơ, chúng ta nên đề cập đến hành vi cụ thể, chia sẻ ảnh hưởng của hành vi ấy và chân thành lắng nghe cách nhìn của người kia. Cũng có lúc, điều cần thiết không phải là nói thêm, mà là cho nhau đủ thời gian để bình tâm trước khi tiếp tục đối thoại.
Sự chân thành còn đòi hỏi mỗi người nhìn nhận trách nhiệm của bản thân. Điều đó không có nghĩa là nhận hết lỗi về mình hay xem nhẹ sai trái của người khác, nhưng là không chỉ dừng lại ở việc phán xét cách võ đoán. Một lời xin lỗi chân thành bắt đầu từ việc thừa nhận điều mình đã làm, quan tâm đến tổn thương mình đã gây ra và sẵn lòng sửa đổi. Khi nhận được góp ý, khiêm tốn không phải là mặc nhiên chấp nhận mọi lời phê bình, nhưng là biết lắng nghe, suy xét và đón nhận phần sự thật có thể giúp mình trưởng thành.
Không phải bất đồng nào cũng có thể giải quyết ngay, và không phải hoàn cảnh nào cũng thuận lợi hay an toàn cho đối thoại trực tiếp. Bảo vệ tình hiệp thông không đồng nghĩa với che giấu sự thật, càng không có nghĩa buộc người bị tổn thương phải im lặng để duy trì hòa khí. Đối thoại không nhằm phân định ai thắng, ai thua, nhưng giúp mọi người cùng tìm kiếm điều đúng đắn và thiện ích chung. Hiệp thông không đòi hỏi mọi vấn đề phải được tháo gỡ tức thì, nhưng mời gọi chúng ta kiên trì tìm kiếm con đường hòa giải, ngay cả khi vẫn còn những khác biệt chưa thể giải quyết.
Những điều nhỏ bé giữ chúng ta ở lại
Đời sống cộng đoàn được vun đắp qua những điều bình dị lặp lại mỗi ngày: một lời chào ngay cả khi lòng chưa vui, một lần kiên nhẫn lắng nghe chị em giãi bày, lời cảm ơn dành cho những đóng góp âm thầm, hay lời góp ý được trao đổi riêng với sự tôn trọng. Chính những cử chỉ nhỏ bé ấy dần tạo nên bầu khí trong đó mỗi người cảm thấy mình được trân trọng và có một vị trí trong gia đình chung.
Chúng ta không thể tránh hết mọi hiểu lầm, nhưng có thể chọn trao đổi trực tiếp với người liên quan thay vì để câu chuyện lan rộng; tìm kiếm lời khuyên để tháo gỡ vấn đề thay vì chỉ tìm người đồng tình với nỗi bất mãn; và gìn giữ danh dự chị em ngay cả khi họ vắng mặt. Sống gần nhau lâu ngày, chúng ta dễ ghi nhớ một lời khiến mình tổn thương mà quên những lần chị kiên nhẫn giúp đỡ. Lòng biết ơn không làm những giới hạn biến mất, nhưng giúp chúng ta nhìn người khác công bằng hơn, để một khuyết điểm không che lấp những điều tốt đẹp nơi họ.
Tha thứ cũng là một phần thiết yếu của hành trình chung sống. Tha thứ không có nghĩa là phủ nhận những gì đã xảy ra, cũng không buộc chúng ta lập tức khôi phục lòng tin như thể chưa từng có tổn thương. Có những vết thương cần thời gian để lành; có những mối tương quan phải được hàn gắn bằng những hành động chân thành và nhất quán. Tuy nhiên, tha thứ giúp chúng ta không giữ người khác mãi trong giới hạn của một lỗi lầm. Một lời hỏi thăm, một cử chỉ làm hòa hay sự sẵn lòng ngồi lại với nhau có thể chưa giải quyết được mọi khúc mắc, nhưng đủ để mở ra một lối nhỏ cho ân sủng hoạt động.
Không ai có thể một mình làm cho cộng đoàn trở nên hoàn hảo. Nhưng mỗi người đều có thể góp phần xây dựng một mái nhà nơi chị em không phải che giấu những yếu đuối vì sợ bị phán xét; nơi bất đồng được đối diện trong tôn trọng; nơi người mắc lỗi vẫn được trao cơ hội sửa đổi và bắt đầu lại. Khi lòng tin được vun đắp qua những hành động cụ thể, khác biệt không còn chỉ khơi lên sự dè chừng, nhưng trở thành nguồn phong phú, giúp mỗi người bổ túc cho nhau và cùng trưởng thành trong tình huynh đệ.
Được mời gọi để trở nên một
Làm sao chúng ta có thể khác nhau mà vẫn thuộc về nhau? Có lẽ câu trả lời không nằm trong một công thức có sẵn, nhưng được viết nên từng ngày qua hành trình hoán cải âm thầm: học đón nhận những khác biệt, nhận diện những phản ứng nơi bản thân, nhìn chị em bằng ánh mắt cảm thông hơn, biết lắng nghe và cùng tìm kiếm thiện ích chung. Trên hành trình ấy, chúng ta không chỉ học cách sống với người khác, mà còn dần khám phá con người thật của mình trước mặt Chúa.
“Xin cho tất cả nên một” (Ga 17,21). Sự hiệp nhất Đức Giêsu cầu xin không đòi mọi người phải suy nghĩ và hành động giống nhau, nhưng bắt nguồn từ tình yêu hiệp thông giữa Chúa Cha và Chúa Con. Đó không phải là sự đồng nhất xóa nhòa mọi khác biệt, mà là tình yêu quy tụ những con người khác nhau trong cùng một sự sống và một sứ mạng.
Có thể sau nhiều năm chung sống, chúng ta vẫn chưa hoàn toàn hiểu nhau. Nhưng không cần hiểu hết mới có thể yêu thương. Cộng đoàn trở thành dấu chỉ loan báo Tin Mừng khi người khác biệt vẫn được đón nhận, người yếu đuối không bị bỏ lại, sự thật được nói lên trong đức ái, và những người không phải lúc nào cũng đồng thuận vẫn cùng chia sẻ bàn tiệc Thánh Thể, cùng bước đi trong một sứ vụ.
Đó chính là vẻ đẹp sâu xa của đời sống cộng đoàn: không phải tìm thấy những người hoàn toàn phù hợp với mình, nhưng giữa bao khác biệt và giới hạn, chúng ta vẫn kiên nhẫn học cách thuộc về nhau trong Đức Kitô. Bởi điều gắn kết chúng ta không phải là sự tương đồng, mà là tình yêu Thiên Chúa dành cho mỗi người, lời mời gọi Ngài trao ban và ước muốn cùng đáp lại tình yêu ấy bằng cuộc đời mình.
Lạy Chúa, xin đừng chỉ ban cho con một cộng đoàn hợp với con, nhưng xin biến đổi con để biết đón nhận những người Chúa trao.
Xin ban cho con trái tim đủ rộng để lắng nghe, đủ khiêm tốn để nhận ra những thiếu sót của mình, đủ can đảm để sống sự thật và đủ dịu dàng để không làm tổn thương chị em.
Xin dạy con biết tìm kiếm chân lý mà không đánh mất lòng thương xót, bảo vệ điều thiện mà không khép lòng trước người bên cạnh, và sẵn lòng bước chậm lại khi tình yêu mời gọi con kiên nhẫn chờ đợi.
Để giữa những khác biệt, đời sống chúng con trở thành dấu chỉ cho thấy chính Chúa đang quy tụ, gìn giữ và dẫn đưa chúng con nên một. Amen.
Nt. Anna Ngọc Diệp, OP